Sarasehan
Laku Tapa Kungkum
Lara lapa tapa brata diajarkan oleh leluhur Jawa. Para raja mewariskan tradisi ritual. Misalnya tapa kungkum, tapa ngeli, tapa pendhem, tapa ngrowot, tapa nggandhul, tapa ngidang, tapa ngalong, tapa pati geni, tapa ngebleng. Dengan tujuan untuk mendapatkan kawibawan kawidadan kamulyan karaharjan.
Hari Setu Pon, 7 Maret 2026 diadakan sarasehan ritual Umbul Pengging. BRAy Arum Kusumo Pradopo memimpin jalannya tata cara. Peserta dari para penghayat kejawen. Jawa jiwa kang kajawi. Lanjut dengan tapa kungkum.
Kungkum diajarkan para leluhur. Pujangga Yasadipura lahir pada tahun 1729. Ayahnya adalah Bupati Pekalongan KRT Padmonagoro. Nama kecil Yasadipura yaitu Jenal Ngalim atau Bagus Songgom. Berguru tentang kawruh pangawikan pada ulama Kedu.
LeluhurPujangga Kyai Yasadipura adalah para pembesar Pengging. Negeri Pengging menjadi pusat pertemuan geneologi para raja Jawa. Peradaban besar bermula pada tahun 423 Saka. Kehidupan berbangsa dan bernegara terselenggara dengan rapi. Setiap warga menyadari tata praja serta udanegara.
Tersebutlah negeri Pengging yang dipimpin oleh Kanjeng Sinuwun Prabu Kusumawicitra. Beliau adalah nata ing Pengging.
Ilmu laku dijalankan sepenuh hati. Sang nata garwanipun kalih: Dewi Soma putranipun Prabu Jayakusuma ing Matahun, kaliyan Dewi Daruni putranipun Ajar Kapyara ing Banyuwangi. Prabu Kusumawicitra apeputra 5, urut sepuh kados ing ngandhap punika: Saking ibu Dewi Soma: Prabu Citrasoma ing Pengging lan Raden Citrasena ing Banten. Saking ibu Dewi Daruni: Raden Citrakusuma ing Blambangan. Ibu Dewi Soma: Dewi Citrawati, krama angsal Raden Welakusuma, putranipun Raden Jaya Amisena ing Pengging. Saking ibu Endhang Bangi: Raden Upacitra. Mereka hidup guyub rukun, saiyek saeka kapti.
Tradisi ritual kungkum ini berlangsung terus yang melibatkan warga kawasan Merapi Merbabu. Dilanjutkan pentas wayang purwa dengan lakon Wahyu Purba sejati. Kegiatan ritual ini berbarengan dengan aktivitas kultural. Salikam salikem kehing sengkala padha mingkem.
Kehidupan istana Pengging boleh dikatakan selaras serasi seimbang. Sang nata ing Nagari Pengging, anggarwa Dewi Sriati putranipun Resi Sidikwacana ing wukir Merbabu. Beliau punya garwa 2 peputra 4: Raden Pancadnyana krama angsal Dewi Lasmita, lajeng dados raja pandhita nama Resi Pancadnyana.
Mesu budi untuk menyertai pakarti pakerti pekerti. Prabu Pancadriya ing Pengging. Dewi Pancawati, krama angsal Raden Sukarsa, Patih ing Pengging. Raden Selandana. Mereka selalu menjunjung tinggi paugeran.
Demi mewujudkan ketentram masyarakat, sang Prabu Pancadriya membangun fasilitas publik. Keperluan umum sangat diutamakan. Sang nata ing nagari Pengging, anggarwa Dewi Gandawati putranipun Prabu Jaya Amisena ing Mamenang. Beliau punya garwa 2 apeputra 4: Raden Prawa, ngalih nama Arya Akandriya, dados Raja Pandhita wonten ing Madya panjang nama Resi Dewabrata. Keluarga ini selalu berbakti pada Nusa bangsa.
Murih padhanging sasmita. Prabu Anglingdriya jejuluk Sri Maharaja Prabu Dewakusuma, inggih prabu Dewanata ing nagari Pengging. Garwa sepuh nama Dewi Soma putranipun Resi Pancadnyana, garwa enem nama Dewi Sinta putranipun Resi Wrahaspati ing wukir Wangkring. Beliau peputra kados ing ngandhap punika: Dewi Rarasati, krama angsal raden Damarmaya, putra ing Salembi. Prabu Suwelacala, ingkang jumeneng nata ing nagari Medang Kamulan. Prabu Pandayanata, anggentosi ingkang rama jumeneng nata wonten ing nagari Pengging.
Pemimpin dari Pengging selalu melakukan ilmu laku. Misalnya tapa brata di Pesanggrahan Madusita Candi Ampel.
Tapa kungkum di kali Serang Karanggedhe.
Sesaji tunggak janggleng di alas Wonosego. Methik pari Gaga di Juwangi. Kegiatan upacara adat ini dilakukan oleh bangsawan Pengging. Mereka berprinsip Arab digarap Jawa digawa. Mrih katarta pakartinging ngelmu luhung. Kang tumrap neng tanah Jawa. Agama ageming aji.
Tanah Pengging tepatnya di kaki Gunung Merapi dan Merbabu.
Adipati Handayaningrat atau Ki Ageng Pengging sepuh adalah menantu Sinuwun Prabu Brawijaya, garwanya bergelar Kanjeng Ratu Pembayun yang melahirkan Ki Kebo Kanigara dan Ki Kebo Kenanga.
Kelak Ki Kebo Kanigara menjadi pertapa di lereng gunung Merbabu, sedang Ki Kebo Kenanga menjadi murid Syekh Siti Jenar, seorang wali yang sakti mandraguna. Komunitas peguron ini yang mempelopori ilmu manung-galing kawula gusti. Kalangan Kejawen menyebut dengan istilah ngelmu kasampurnan, ngelmu kasepuhan, kawruh begja, wikan sangkan paran, sangkan paraning dumadi, urip sejati dan satataning panembah.
Wulang wuruk Kejawen berkembang dari kawasan Pengging kemudian menyebar ke seluruh pelosok tanah Jawa, mulai dari perkotaan, pedesaan, dan pegunungan.Setelah Syekh Siti Jenar muksa, para muridnya mengembangkan paham Kejawen.
Mereka adalah Ki Ageng Banyubiru, Ki Ageng Sela, Ki Ageng Butuh, Ki Ageng Karanglo, Ki Ageng Pring Apus, Ki Ageng Penjawi, Ki Ageng Pemanahan, Ki Ageng Enis dan Ki Ageng Pandhanarang.
B. Lara Lapa Tapa Brata
Meditasi di Umbul Pengging adalah lelaku. Tempat untuk gemblengan tokoh kejawen. Pengging Boyolali tempat gemblengan tokoh Besar Nusantara. Pemimpin besar lahir besar dan dididik di Pengging. Kyai Yasadipura pujangga keturunan keluarga ternama.
Joko Tingkir atau Sultan Hadiwijaya raja Pajang, lahir di bumi Pengging. Danang Sutawijaya atau Panembahan Senapati raja Mataram juga lahir di Pengging. Raja dan Pujangga Jawa lahir di kawasan Pengging.
Guru ya digugu ya ditiru. Hasil didikan para dwija sejati ini cukup mengagumkan. Joko Tingkir tumbuh menjadi pribadi yang mumpuni kualitas intelektual, sosial, mental, moral dan spiritual. Kanjeng Sultan Trenggono yang bertahta di Kasultanan Demak Bintara menjodohkan Joko Tingkir dengan Kanjeng Ratu Hemas Kambang atau Ratu Mas Cepaka.
Pada periode selanjutnya Joko Tingkir diwisuda menjadi raja di Kasultanan Pajang Hadiningrat dengan gelar Sultan Hadiwijaya Hamid Amirul Mukminin Syah Alam Akbar. Joko Tingkir berkuasa tahun 1546-1582.
Kitab babad tanah Jawi yang disimpan Karaton Surakarta Hadiningrat adalah data historis yang penting. Kita petik tembang Pangkur yang berasal dari cerita Babad Tanah Jawi, sebagai gambaran masa silam. Ini kisah Ratu Kalinyamat yang berkaitan dengan berdirinya Karaton Pajang. Atas restu Ratu Kalinyamat dan keluarga Kasultanan Demak Bintara, karir Joko Tingkir lancar.
Pangkur
Nimas Ratu Kalinyamat, Tilar wisma amartapa neng wukir, Tapa wuda sinjang rambut, Ing Gunung Danaraja, Apratignya tan arsa tapihan ingsun, Yen tan antuk adiling Hyang, Patine sedulur mami.
Bait tembang di atas melukiskan tekad Kanjeng Ratu Kalinyamat yang membela suami, Pangeran Hadirin. Sebelumnya juga sudah ada korban kakak tercinta, Sunan Prawoto. Pelanggarnya Arya Penangsang, Adipati Jipang Panolan. Krisis politik di Demak bisa diatasi oleh Sultan Hadiwijaya.
Kinanthi
Nalikanira ing dalu, Wong agung mangsah semedi, Sirep kang bala wanara,Sedaya wus sami guling,Nadyan ari sudarsana,Wus dangu nggenira guling.
Kukusing dupa kumelun, Ngeningken tyas sang apekik, Kawengku sagung jajahan, Nanging sanget angikibi, Sang Resi Kaneka Putra,Kang anjog saking wiyati.
Hening, sunyi, sepi namun berarti. Senyap dan diam karena wibawa malam. Betul-betul hidup cara Kyai Yasadipura melukiskan keadaan. Layak sekali bila waranggana, wiyaga melantunkan lagu itu. Belum lagi lakon wayang yang dilukiskan Yasadipura.
Serial Bratayuda, Ramayana, Dewaruci dan Bimasuci adalah buah tangan sang Pujangga.
Nama harum beliau dikenang sepanjang masa. Berbahagialah orang Jawa mempunyai leluhur Kyai Yasadipura. Darah kapujanggan mengalir deras pada anak keturunannya. Raden Ngabehi Ranggawarsita, Pujangga Karaton Surakarta Hadiningrat lahir dan dididik di Pengging.
Dhalang terkemuka bernama Ki Panjang Mas adalah keturunan Yasadipura. Keluarga Panjang Mas menurunkan dhalang berbobot yang menyebar di seluruh kawasan Surakarta.
Keturunan Kyai Yasadipura hebat. Tak ketinggalan pula adalah Raden Ngabehi Ranggawarsita. Beliau adalah cucu Yasadipura. Darah seni leluhur Pengging ini menjadi inspirasi bagi orang Jawa.
C. Patirtan Nara Praja.
Pangarsa Guru Kejawen mengajar para aparat negari. Jalma limpat seprapat tamat telah memberi tepa palupi buat sesami. Maka suri teladan tokoh sakti mandraguna dari Pengging Boyolali terkenal sekali. Mereka jalma linuwih waskitha ngerti sakdurunge winarah.
Trah Kyai Yasadipura kesdik paningale lantip panggraitane. Kang cinipta teka, kang sinedya dadi. Bangkit ulah gelaring cipta sasmita. Bontos ing kaeruh agal alus.
D. Tirta Wening Ati Bening.
Ritual kungkum dengan tirta wening biar hati bening. Umbul pasiraman
Pengging kagem nenuwun pada Tuhan.
Tata cara Ritual di Umbul Rara ini sudah berlangsung sejak jaman kerajaan Majapahit. Ada makam wigati KRT Soeronegoro adalah pembesar Boyolali. Makam keluarga di Ngambuh Boyolali:R.Ng. WongsodimejoR.Ng. Soeronegoro IIKRT SoeronegoroR.Ng. Soeronegoro IR.Ng. Ronosumarto.Demang Joyosuhardjo.
Pangarsa negeri itu mengenal serat dewaruci sebagai refleksi filosofis. Sedangkan membaca serat Rama untuk memperoleh pedoman hidup. Reriptan Kyai Yasadipura itu jalan menuju kautaman.
E. Pasiraman Trahing Kusuma
Para pemimpin selalu dekat dengan alam. Perspektif ekologis ini dihayati oleh Pangarsa Pengging Boyolali. Daftar Bupati Boyolali yang berpegang teguh pada keutamaan memang mengagumkan.
1. RT Sutonagoro 1847-1863. Dilantik Sinuwun Paku Buwono VII, raja Surakarta.
2. Prawirodirdjo 1863 sampai 1894. Dilantik Sinuwun Paku Buwono IX, raja Surakarta.
3. RT Dirdjokusumo 1894 sampai 1913. Dilantik Sinuwun Paku Buwono X, raja Surakarta.
4. RT Prawironagoro 1913 sampai 1919. Dilantik Sinuwun Paku Buwono X, raja Surakarta.
5. RT Pusponagoro 1917 sampai 1921. Dilantik Sinuwun Paku Buwono X, raja Surakarta.
6. RT Martonagoro 1921 sampai 1922. Dilantik Sinuwun Paku Buwono X, raja Surakarta.
7. KRT Suronagoro 1922 sampai 1940. Dilantik Sinuwun Paku Buwono X, raja Surakarta.
8. KRT Reksonagoro 1940 sampai 1946. Dilantik Sinuwun Paku Buwono IX, raja Surakarta.
9. RM Projosuwito 1946 sampai 1947. Jaman Presiden Soekarno.
11. R. Hamong Wardoyo 1947 sampai 1948. Jaman Presiden Soekarno.
11. Sastrohanjoyo 1948 sampai 1954. Jaman Presiden Soekarno.
12. Raden Tumenggung Boedjonagoro 1954 sampai 1960. Jaman Presiden Soekarno.
13. Suali Dwijosukanto 1960 sampai 1964. Jaman Presiden Soekarno.
14. Letkol Soebani 1964 sampai 1972. Jaman Presiden Soekarno.
15. Letkol Soekardjo 1972 sampai 1979. Jaman Presiden Soeharto.
16. Letkol Thohir 1979 sampai 1984. Jaman Presiden Soeharto.
18. Makgalantung 1994 sampai 1999. Jaman Presiden Soeharto.19. Setiawan Sadono 1999 sampai 2000. Jaman Presiden Gus Dur.
20. Dr Djaka Sriyanta 2000 sampai 2005. Wakil Bupati KH Habib Masturi. Jaman Presiden Megawati.
21. Drs. Sri Mulyanto 2005 sampai 2010. Wakil Bupati Seno Samudro. Jaman Presiden SBY.
22. Seno Samudro 2010 sampai 2020. Jaman Presiden SBY dan Presiden Joko Widodo.
23. Muhammad Said Hidayat 2021 - 2025. Pelantikan pada masa Presiden Joko Widodo.
24. Agus Irawan 2026 - sekarang dengan didampingi oleh Dwi Fajar Nirwana. Pelantikan dilakukan pada masa pemerintahan Presiden Prabowo Subianto.
Gomrojog banyu bening. Tuking gunung umbul Cokro Pengging. Mili ngetan tumuju kali Larangan. Kartasura Surakarta. Sakbanjure mili neng bengawan gedhe.
Kyai Yasadipura pujangga Karaton Surakarta Hadiningrat. Karya karyanya dibaca oleh budayawan Jawa sepanjang masa. Sebagai sarana untuk ngangsu kawruh, murih padhanging sasmita.
Kamis Kliwon, 27 Pebruari 2025 para penghayatan kejawen melakukan ritual. Upacara siram jamas di umbul Pengging. Untuk mapag tumapaking wulan Pasa.
Tanggal 7 Maret 2026 Setu Pon dilakukan tata cara. Berupa sarasehan dan ritual kungkum di Umbul Ngabean Pengging. Doa terkabul, jumbuh kang ginayuh, sembada kang sinedya.
Setu Pon, 7 Maret 2026.
Purwadi